فارسی افغانستان به گونه‌ای از زبان فارسی که در افغانستان متداول است اطلاق می‌شود. این گونه زبانی در نگارش‌های رسمی دولتی افغانستان با نام زبان دری یاد می‌شود، ولی مردم افغانستان در زبان گفتاری، زبان خود را با نام فارسی می‌شناسند. فارسی دری و پشتو در افغانستان دو زبان رسمی در کل کشور هستند.

اگرچه برخی فارسی رایج در افغانستان را زبانی مستقل و با نام دری جدای از زبان فارس می‌دانند اما تفاوت این گویش با گویش ایرانی فارسی در حدی نیست که بتوان آن دو را دو زبان جداگانه دانست. به هر حال فارسی دری افغانستان را می‌توان به عنوان یکی از مهمترین گونه‌های زبان فارسی شمرد.

] دستور خط

دستور خط رسمی فارسی در افغانستان تفاوت بسیار جزئی با دستور خط فارسی ایران دارد.این دستور خط سالها پیش در وزارت فرهنگ افغانستان ترتیب یافته‌است. پیرو این دستور خط واژگانی نظیر «زندگی» بصورت «زنده‌گی» نوشته می‌شوند. با این وجود این دستور خط چندان در نشریات استفاده نمی‌شود. وضعیت یای میانجی و یای نکره مبهم است بطور مثال ترکیباتی نظیر خانه‌ای زیبا بصورت‌های خانه ئی زیبا و خانهٔ زیبا نوشته می‌شوند.

لهجه‌ها

لهجه‌های مختلفی از فارسی در افغانستان متداول است. از جمله هزارگی، هراتی، کابلی و.... گویش فارسی متداول در هرات، بادغیس و فراه که تحت نام لهجه هراتی شناخته می‌شوند، به گویش فارسی زبانان شمال شرق ایران شباهت زیادی دارد و با گویش مرزنشینان ایران تقریبا یکی است. این گویش با گویش‌های رایج در استان‌های خراسان ایران در یک رده بندی قرار می‌گیرند.[۱]

لهجه‌های شرق افغانستان از جمله لهجه بدخشی با لهجه‌های فارسی تاجیکستان شباهت دارد.

دایره واژگان

در فارسی افغانستان، از واژگان پشتو، روسی و انگلیسی بسیار استفاده می‌شود. به‌ویژه برای مفاهیم نو استفاده‌ای از واژه‌های فارسی نمی‌شود و بیشتر از زبان‌های انگلیسی، عربی، پشتو و اردو وام گرفته می‌شود.[۲]

در بسیاری موارد گویشوران در مواردی که کلمه فارسی مناسبی هم برای مفهوم مورد نظر وجود دارد از واژه انگلیسی استفاده می‌کنند.استفاده از واژگانی مانند پرابلم(بجای مشکل) و پالیسی (بجای سیاست) در بین دولت مردان بسیار رواج دارد.

به خاطر سیاست پشتون‌سازی حکومتی در افغانستان، در متون اداری این کشور واژه‌های بسیاری بر زبان فارسی افغانستان تحمیل شده‌است. تحمیل واژه‌های نوپای پشتو در نامه‌های اداری افغانستان به اندازه‌ای است که روانی زبان فارسی در آن به خطر افتاده‌است. در افغانستان، امروزه برای مفاهیم نو، ملغمه‌ای از واژگان بیگانه استفاده می‌شود و سیاست آشفته‌سازی فارسی و تضعیف آن از سوی حکومت آن کشور هم‌چنان ادامه دارد.[۳]

 

زبان‌شناسی افغانستان

هندواروپایی/هندوایرانی

آلتایی

سامی

دراویدی

بقیه

ایرانی

هندوآریایی

ترکی

شمال شرقی

شمال غربی

نورستانی

داردی

هندی نو

اویغور

اُغوز

قبچاق

عامیانه (argot)

پشتو (رس)
زبان‌های پامیری:
-شُغنی (مح)
-روشانی (مح)
-اِشکاشمی* (مح)
-سَنگلیچی* (مح)
-مُنجی* (مح)
-واخی (مح)

بلوچی (مل)

که‌ته* (مل)
وایگَلی* (مح)
اَشکویی* (مح)
پارونی* (مح)

پشه‌ای* (مل)
گَوَر-باتی (مح)
تیرو (تیراهی)* (ان)

پنجابی (مح)
سِندی (مح)
گُجُری (مح)
اینکو (لهذا) (مح)

ازبکی (مل)
اویغوری (ان)

ترکمنی (مل)

قرقیزی (مح)

عربی (ان)

براهویی (مح)

زرگری (مح)

جنوب شرقی

جنوب غربی

ساختگی (sabir)

پراچی* (ان)
اورمُری (ان)

فارسی (رس)

لازمی (مح)

مغولی

متنوع

مغولی (ان)

گویش‌هایی با خاستگاه‌های مختلف
(گروه‌های سیار، از قبیل "جَت" و غیره)

 


* در خارج از افغانستان گویشور ندارد؛ رس: رسمی؛ مل: ملی؛ مح: محلی؛ ان: گویشور بسیار کمی دارد (پراچی) و یا بسرعت در حال انقراض است (اورمّری، مغولی و اویغوری) و یا عملا ناپدید شده است (تیرو)

 

 

 

 

[نهفتن]

ن • ب • و

زبان‌های ایرانی

 

 

 

شاخه

زبان‌های ایرانی غربی

 

 

شمال غربی

باستانمادی میانهزبان پارتی (پهلوی اشکانی)

نوآذری · گیلکی · مازندرانی · تالشی · کردی کرمانجی · کردی سورانی · زازا-گورانی · سمنانی · زبان‌های ایران مرکزی · بلوچی · سیوندی

 

 

جنوب غربی

باستانپارسی باستان میانهپارسی میانه (پهلوی)

نوفارسی · لری · بختیاری · بشاکردی · کمزاری · تاتی اران

 

 

شاخه

زبان‌های ایرانی شرقی

 

 

شمال شرقی

باستاناوستایی میانهسغدی · خوارزمی · بلخی · سکایی غربی · آلانی ·سرمتی

نوپشتو · زبان‌های پامیری · آسی · یغنابی (سغدی نو)

 

 

جنوب شرقی

میانهختنی · تخاری

نوپراچی · اورمُری · مُنجی · یدغه

 

 

 

^ بلوچی به خاطر مهاجرت گویشورانش، از نظر جغرافیایی به جنوب شرق فلات ایران منتقل شده‌است.

^ شاخه جنوب غربی را شاخه فارسی‌تبار نیز می‌گویند.

^ بیشتر زبان‌شناسان، اوستایی را در مرز شاخه‌های غربی و شرقی دسته‌بندی می‌کنند.

منابع

1.        بی‌بی‌سی: کو آن زبان فاخر.

2.        بی‌بی‌سی: کو آن زبان فاخر.

3.        مایل هروی، نجیب، تاریخ و زبان در افغانستان، تهران: چاپ دوم ۱۳۷۱. صص۱۱۴-۱۱۵