نایبان خاص حضرت مهدى در دوران غیبت، چهار تن از اصحاب با سابقه امامان پیشین و از علماى بزرگ و پارسا و بزرگ شیعه بودند

كه نواب اربعه نامیده شده اند اینان به ترتیب زمانى عبارتند از:

1 ـ ابو عمرو عثمان بن سعید عمرى ;

2 ـ ابو جعفر محمد بن عثمان بن سعید عمرى

3 ـ ابوالقاسم حسین بن روح نوبختى

4 ـ ابوالحسن على بن محمد سمرى

حال در اینجا به توضیح مختصرى پیرامون هر كدام از آنها مى پردازیم .

1 ـ عثمان بن سعید عمرى

وى به قبیله بنى اسد منسوب بوده است و از یازده سالگى افتخار خدمتگزارى به خاندان رسالت را داشته و از اصحاب امام هاى و حضرت عسكرى ع به شمار مى رفت، وكیل مخصوص امام حسن عسكرى ع بود. آن چنان مورد وثوق و اطمینان آن حضرت بود كه درباره وى و فرزندش محمد بن عثمان فرمود:

عمرى و فرزند او مورد وثوق من هستند. هر چه از من به شما نقل كنند حقیقتى است كه از من شنیده اند و نقل مى نمایند هر دو نفر آنها، مورد اعتماد من هستند. به سخنان ایشان گوش فرا دهید و دستوراتشان را اجرا كنید.

عثمان بن سعید از معدود افرادى بود كه در شرایط خاص آن زمان از طرف امام حسن عسكرى اجازه داشت كه حضرت مهدى (عج) را درخانه حضرتش به طور مكرر زیارت كند وى در سال 300 هجرى قمرى وفات یافت.

2 ـ محمد بن عثمان

او فرزند اولین نایب و وكیل امام عصر ع است زمان حضرت عسكرى ع را درك نموده است. دوران وكالت و نیابتش طولانى تر از پدرش بود و همواره نامه هاى شیعیان را حضور امام زمان رسانیده و پاسخ كتبى آنها را باز مى گرداند.

محمد بن على بن الاسود قمى گوید:

محمد بن عثمان براى خویش قبرى تهیه كرد. علتش را پرسیدم، گفت: از جانب امام ع مأمورم كه كارهایم را جمع و جور كنم.

دو ماه بعد از این واقعه دار دنیا را وداع گفت .

محمد بن عثمان در حدود 50 سال عهده دار نیابت بود و در سال 304 یا 305 هجرى قمرى در گذشت.

3 ـ حسین بن روح نوبختى

وى در روزگار خویش به عقل و درایت اشتهار داشت. حسین بن روح از نزدیكان و رازدار محمد بن عثمان بود كه به فرمان امام زمان (عج) بعد از وفات محمد نیابت امام را به عهده داشت. وقتى بیمارى محمد بن عثمان شدت یافت .گروهى از بزرگان و معروفان شیعه خدمتش رسیده، از جانشین خود سؤال نمودند، جواب داد :

حسین بن روح جانشین و مورد اعتماد صاحب الامر ع است و در كارها به وى رجوع كنید. من از جانب امام مأمورم كه حسین بن روح را به نیابت منصوب كنم.

وى در ماه شعبان سال 326 هجرى قمرى از دنیا رفت .

4 ـ على بن محمد سَمُرى

چهارمین و آخرین نایب و سفیر امام زمان (عج) على سَمُرى یا سیمُرى است كه امام به خود او نوشته و دستور داده بود كه تو آخرین نایب مخصوص من هستى. دیگر نباید كسى را به جاى خود معرفى كنى.

احمد بن ابراهیم مى گوید:

روزى على بن محمد سَمُرى بدون مقدمه فرمود: خدا على بن بابویه قمى را رحمت كند، حاضرین تاریخ این كلام را یادداشت نمودند. بعداً خبر رسید كه على بن بابویه در همان روز از دنیا رفته است، خود سَمُرى نیز در سال 329 وفات نمود.

این بود توضیح مختصرى پیرامون نایبان خاص امام زمان (عج) در زمان غیبت صغرى كه به آن اشاره نمودیم.